Prawo autorskie otacza nas w zasadzie cały czas w rozmaitych sferach życia. O naruszenie cudzych praw w tym zakresie jest nietrudno – szczególnie w dobie tak powszechnego korzystania z Internetu. Przepisy w naszym kraju nie są jednak brutalne i tworzą – paradoksalnie – szerokie spektrum możliwości korzystania z cudzych utworów. Pochylmy się zatem nad systematyką prawa autorskiego w przytaczanym zakresie i zastanówmy się, kiedy jesteśmy uprawnieni do korzystania z cudzej własności intelektualnej, a więc czym jest dozwolony użytek.

Dozwolony użytek nie tworzy prawa podmiotowego po stronie użytkownika, a jedynie zawęża zakres monopolu prawno-autorskiego twórcy, zmuszając go do powstrzymania się od wykonywania swojego prawa wyłącznego.

Dozwolony użytek w prawie autorskim – co to jest i jak z niego korzystać?

Na wstępie ustalmy, czym rzeczony dozwolony użytek właściwie jest. Chociaż określenie to już w warstwie językowej wskazuje, iż do czynienia mamy z instytucją, która stwarza możliwość używania czegoś, to należy rozjaśnić, jakie dokładnie uprawnienia składają się na jego całość.

Dozwolony użytek jest instytucją przewidzianą w ustawie o Prawie Autorskim i Prawach Pokrewnych (dalej ustawa Pr.Aut.), która stwarza możliwość korzystania z cudzych utworów chronionych prawami majątkowymi (1) bez zgody podmiotu uprawnionego oraz (2) bez wynagrodzenia (co do zasady). Jest to zatem uprawnienie do legalnego korzystania z utworu przy jednoczesnym spełnieniu pewnych obowiązków.

Aby zastosować dozwolony użytek…

…musimy mieć do czynienia z utworem. Zgodnie z ustępem pierwszym art. 1 Pr.Aut.: „przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór)”. Wyróżniając przesłanki, które dane dzieło musi spełnić, wskazać należy:

1. Przejaw działalności twórczej;
2. Indywidualny charakter dzieła;
3. Ustalenie dzieła w jakiejkolwiek postaci;
4. *Dodatkowo przyjmuje się, iż utwór musi być stworzony przez człowieka.

Wartość, przeznaczenie i sposób tego wyrażenia nie są istotne. Jeżeli stworzone dzieło spełnia przesłanki z ust. 1, będzie uznane za utwór i objęte ochroną prawno-autorską.

Przykład 1: Utworem będzie napisane przez 6-latka na kartce krótkie opowiadanie, o ile będzie miało charakter twórczy i odznaczać się będzie indywidualnym charakterem.

Przykład 2: Utworem nie będzie – co do zasady – kwadrat narysowany na najwyższej jakości płótnie przez znanego artystę. Kwadrat taki nie spełnia bowiem ustawowych przesłanek – brak jest w nim znamion twórczości.

Jakie są prawa twórcy?

Prawa autorskie wyłączne przysługujące twórcy ma dwojaki charakter. Po pierwsze mówić można o prawach majątkowych, a po drugie o prawach osobistych.

Autorskie prawa majątkowe

Zgodnie z art. 17 Pr.Aut. twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia. Prawa te chronią ekonomiczne interesy twórcy. To właśnie ta kategoria praw podlega ograniczeniu na podstawie dozwolonego użytku.

Autorskie prawa osobiste

Prawa osobiste (art. 16 Pr.Aut.) chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem (np. prawo do oznaczenia autorstwa czy nienaruszalności formy). Chronią one przede wszystkim relację twórcy z utworem. Dozwolony użytek odnosi się do ograniczenia majątkowych praw twórcy, lecz jego zastosowanie wymaga bezwzględnego poszanowania praw osobistych.

Dozwolony użytek – systematyka, przesłanki i klasyfikacja

Dozwolony użytek dzieli się na osobisty (art. 23 Pr.Aut.) i publiczny. Zastosowanie dozwolonego użytku wymaga spełnienia podstawowych przesłanek, mających charakter zarówno pozytywny, jak i negatywny:

1. Korzystanie z utworu w ramach ustawowego wyjątku;
2. Uprzednie rozpowszechnienie utworu (udostępnienie publicznie za zezwoleniem twórcy);
3. Poszanowanie osobistych praw twórcy (art. 34 Pr.Aut.);
4. Korzystanie z utworu w zgodzie z art. 35 Pr.Aut. (bez naruszenia normalnego korzystania z utworu i bez godzenia w słuszne interesy twórcy).

Art. 34 Pr.Aut. jasno wskazuje, że korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku można pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła (uwzględniając istniejące możliwości).

Przykład: Jeżeli autor zdjęcia w grafice Google nie jest podany, lecz przy niewielkim nakładzie sił jesteśmy w stanie go znaleźć na innej stronie, to naszym obowiązkiem jest podanie jego nazwiska.

Artykuł 35 Pr.Aut. – przesłanki limitujące

Pozornie niepozorny art. 35 Pr.Aut. ma kluczowe znaczenie. Brzmi on: „dozwolony użytek nie może naruszać normalnego korzystania z utworu lub godzić w słuszne interesy twórcy”. Są to pojęcia celowo nieostre, oparte m.in. na prawie europejskim (trzystopniowy test z dyrektywy 2001/29/WE).

Normalne korzystanie z utworu oznacza niesprzeczność z jego normalną eksploatacją. Jeżeli na przykład powołując się na dozwolony użytek uderzamy w rynek i sprzedaż danego utworu (odbierając autorowi dochody), normalne korzystanie z niego jest zakłócone.

Dozwolony użytek – o czym nie można zapomnieć?

Po pierwsze, dozwolony użytek zawęża zakres monopolu prawno-autorskiego twórcy, ale nie tworzy prawa podmiotowego po stronie użytkownika. Zgodnie z wyrokiem TSUE, podmiot uprawniony musi po prostu powstrzymać się od wykonywania prawa wyłącznego.

Po drugie, zasady dozwolonego użytku mają też zastosowanie do praw pokrewnych (fonogramy, wideogramy).

Po trzecie, z dozwolonego użytku wyłączone są np. programy komputerowe (regulowane odrębnie), czy niektóre utwory architektoniczne.

Po czwarte, dozwolony użytek chroni jedynie na gruncie prawno-autorskim. Używając utworu możemy nadal naruszyć inne prawa, np. znaki towarowe czy dobra osobiste.