📋Spis treści
WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)
z dnia 15 czerwca 2023 r.(*)
Odesłanie prejudycjalne – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Dyrektywa 93/13/EWG – Artykuł 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 – Kredyt hipoteczny indeksowany do waluty obcej – Klauzule przeliczeniowe – Określenie kursu wymiany między tą walutą obcą a walutą krajową – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku – Skutki uznania umowy za nieważną w całości – Możliwość dochodzenia roszczeń wykraczających poza zwrot kwot uzgodnionych w umowie i poza zapłatę odsetek za zwłokę – Szkoda po stronie konsumenta – Niemożliwość rozporządzania kwotą miesięcznych rat przekazanych bankowi – Szkoda po stronie banku – Niemożliwość rozporządzania kwotą kapitału przekazanego konsumentowi – Odstraszający skutek zakazu stosowania nieuczciwych warunków umownych – Skuteczna ochrona konsumenta – Wykładnia sądowa przepisów krajowych
W sprawie C‑520/21
mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (Polska) postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2021 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 24 sierpnia 2021 r., w postępowaniu:
Arkadiusz Szcześniak
przeciwko
Bankowi M. SA,
przy udziale:
Rzecznika Praw Obywatelskich,
Rzecznika Finansowego,
Prokuratora Prokuratury Rejonowej Warszawa-Śródmieście w Warszawie,
Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego,
TRYBUNAŁ (czwarta izba),
w składzie: C. Lycourgos, prezes izby, L.S. Rossi, J.‑C. Bonichot, S. Rodin (sprawozdawca) i O. Spineanu-Matei, sędziowie,
rzecznik generalny: A.M. Collins,
sekretarz: M. Siekierzyńska, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 12 października 2022 r.
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
– w imieniu Arkadiusza Szcześniaka – R. Górski oraz P. Pląska, radcowie prawni,
– w imieniu Banku M. SA – A. Cudna-Wagner, G. Marzec, radcowie prawni, B. Miąskiewicz oraz M. Minkiewicz, adwokaci,
– w imieniu Rzecznika Praw Obywatelskich – M. Taborowski, Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich, B. Wojciechowska, radca prawny oraz G. Heleniak, adwokat,
– w imieniu Rzecznika Finansowego – B. Pretkiel, Rzecznik Finansowy, którego wspierali P. Tronowska oraz M. Obroślak, radcowie prawni,
– w imieniu Prokuratora Prokuratury Rejonowej Warszawa-Śródmieście w Warszawie – M. Dejak, prokurator delegowany do Prokuratury Regionalnej w Warszawie oraz M. Dubowski, Prokurator Okręgowy w Warszawie,
– w imieniu Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego – J. Jastrzębski, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego, K. Liberadzki oraz A. Tupaj-Cholewa, radca prawny,
– w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna oraz S. Żyrek, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu rządu portugalskiego – P. Barros da Costa, C. Chambel Alves, A. Cunha oraz S. Fernandes, w charakterze pełnomocników,
– w imieniu Komisji Europejskiej – N. Ruiz García oraz A. Szmytkowska, w charakterze pełnomocników,
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 16 lutego 2023 r.,
wydaje następujący
Wyrok
1. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) oraz zasad skuteczności, pewności prawa i proporcjonalności.
2. Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy Arkadiuszem Szcześniakiem (zwanym dalej „A.S.”) a Bankiem M. SA w przedmiocie powództwa o zaspokojenie roszczenia wynikającego z korzystania z pieniędzy na podstawie umowy kredytu hipotecznego, która powinna zostać uznana za nieważną ze względu na to, że umowa ta nie może dalej obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych warunków.
Ramy prawne
Prawo Unii
3. Motywy dziesiąty i dwudziesty czwarty dyrektywy 93/13 mają następujące brzmienie:
„bardziej skuteczną ochronę konsumenta można osiągnąć poprzez przyjęcie jednolitych norm prawnych dotyczących nieuczciwych warunków; […]
[…]
sądy i organy administracyjne państw członkowskich muszą mieć do swojej dyspozycji stosowne i skuteczne środki zapobiegające stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich”.
4. Artykuł 6 ust. 1 tej dyrektywy ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.
5. Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy stanowi:
„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.
Przepisy polskie.
6. Artykuł 5 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r., nr 16) w wersji mającej zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „kodeksem cywilnym”) stanowi:
„Nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno- gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony”.
7. Artykuł 222 § 1 tego kodeksu stanowi:
„Właściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą”.
8. Zgodnie z art. 3581 §§ 1–4 tego kodeksu:
„§ 1. Jeżeli przedmiotem zobowiązania od chwili jego powstania jest suma pieniężna, spełnienie świadczenia następuje przez zapłatę sumy nominalnej, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej.
§ 2. Strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości.
§ 3. W razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub umowie.
§ 4. Z żądaniem zmiany wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia pieniężnego nie może wystąpić strona prowadząca przedsiębiorstwo, jeżeli świadczenie pozostaje w związku z prowadzeniem tego przedsiębiorstwa”.
9. Artykuł 361 §§ 1 i 2 tego kodeksu stanowi:
„§ 1. Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła.
§ 2. W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono”.
10. Artykuł 3851 §§ 1 i 2 wspomnianego kodeksu ma następujące brzmienie:
„§ 1. Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.
§ 2. Jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie”.
11. Artykuł 405 tego kodeksu brzmi:
„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”.
12. Artykuł 410 §§ 1 i 2 tego kodeksu stanowi:
„§ 1. Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.
§ 2. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”.
Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne
13. W dniu 25 lipca 2008 r. A.S. i jego małżonka E.S. zawarli z Bankiem M. umowę kredytu hipotecznego na okres 336 miesięcy opiewającego na kwotę 329 707,24 złotych polskich (PLN) (około 73 000 EUR), wraz z odsetkami według zmiennej stopy procentowej (zwaną dalej „umową kredytu hipotecznego”). Warunki tej umowy nie były negocjowane indywidualnie. Kredyt był indeksowany do franka szwajcarskiego (CHF), a umowa przewidywała, że miesięczne raty kredytu powinny zostać spłacone w złotych polskich po przeliczeniu zgodnie z kursem sprzedaży franka szwajcarskiego według tabeli kursów walut obcych stosowanej przez Bank M. w dniu zapłaty każdej raty. W następstwie zawarcia aneksu do tej umowy w dniu 6 września 2011 r. A.S. i E.S. uzyskali możliwość zapłaty miesięcznych rat kredytu bezpośrednio we frankach szwajcarskich.
14. W pozwie wniesionym w dniu 31 maja 2021 r. A.S. zażądał od Banku M. zapłaty kwoty 3660,76 PLN (około 800 EUR), powiększonej o ustawowe odsetki za zwłokę od dnia 8 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty. Na poparcie swojego powództwa A.S. podniósł, że umowa kredytu hipotecznego zawiera nieuczciwe warunki powodujące jej nieważność, w związku z czym Bank M. pobrał miesięczne raty kredytu bez podstawy prawnej.
15. Zdaniem A.S., korzystając w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. z kwoty 7769,06 PLN (około 1700 EUR) odpowiadającej miesięcznym ratom zapłaconym w okresie od czerwca 2011 r. do września 2011 r., Bank M. uzyskał korzyść w wysokości 7321,51 PLN (około 1600 EUR). W konsekwencji A.S. zażądał od Banku M. zapłaty połowy tej kwoty, to jest 3660,76 PLN (około 800 EUR), jako że druga połowa przypada jego małżonce E.S., która nie jest stroną w postępowaniu głównym.
16. W odpowiedzi na pozew, złożonej w dniu 1 lipca 2021 r., Bank M. wniósł o oddalenie powództwa A.S., podnosząc, że umowa kredytu hipotecznego nie powinna zostać uznana za nieważną, ponieważ nie zawierała ona nieuczciwych warunków, a w każdym razie, gdyby miała ona zostać uznana za nieważną, to wyłącznie Bank M., a nie A.S., mógłby dochodzić zapłaty należności z tytułu korzystania z kapitału bez podstawy prawnej.
17. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie (Polska), który jest sądem odsyłającym, wskazał, że A.S. kwestionuje postanowienia zawarte w § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy kredytu hipotecznego, zgodnie z którymi kapitał kredytu i miesięczne raty kredytu są przeliczane z franków szwajcarskich na złote polskie i ze złotych polskich na franki szwajcarskie przy wykorzystaniu kursu wymiany ustalanego przez Bank M. (tzw. „klauzule przeliczeniowe”).
18. Sąd ten wyjaśnia, po pierwsze, że klauzule przeliczeniowe takie jak te będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym są jednolicie uznawane przez polskie sądy za niedozwolone postanowienia umowne i że zostały one wpisane do Rejestru klauzul niedozwolonych prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Polska).
19. Po drugie, sąd odsyłający wskazuje, że orzecznictwo krajowe nie jest jeszcze jednomyślne w kwestii skutków obecności takich nieuczciwych klauzul przeliczeniowych w umowie kredytu hipotecznego. Niemniej jednak z chwilą wydania przez Trybunał wyroku w sprawie Dziubak (C‑260/18, EU:C:2019:819), to jest od dnia 3 października 2019 r., w krajowym orzecznictwie zdecydowanie dominuje stanowisko, wedle którego zawarcie w umowie kredytu tego rodzaju postanowień powoduje nieważność tej umowy.
20. W odniesieniu do skutków uznania umowy za nieważną w prawie krajowym sąd odsyłający wyjaśnił, że umowę, której nieważność stwierdzono, uważa się za nigdy niezawartą (nieważność ex tunc). Ponieważ strony wykonały pewne świadczenia na podstawie tej umowy, mogą żądać ich zwrotu, ponieważ są to świadczenia nienależne.
21. Dokładniej rzecz ujmując, sąd odsyłający wyjaśnia, że z jednej strony bank może żądać od kredytobiorcy zwrotu równowartości kwoty głównej kredytu, która została mu udzielona, a z drugiej strony kredytobiorca może dochodzić od banku zwrotu równowartości wpłaconych miesięcznych rat kredytu oraz należności pobranych przez bank. Sąd ów wskazał, że każda ze stron może również żądać zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie, należnych od dnia skierowania wezwania do zapłaty.
22. Sąd odsyłający podkreśla jednak, że orzecznictwo krajowe nie jest jednolite w odniesieniu do kwestii, czy strony nieważnej umowy kredytu mogą żądać, poza zapłatą kwot wymienionych w pkt 21 niniejszego wyroku, zapłaty innych kwot z tytułu korzystania ze środków pieniężnych przez pewien czas bez podstawy prawnej. Podstawą prawną najczęściej przywoływaną przez strony na poparcie takich roszczeń jest bezpodstawne wzbogacenie i zwrot świadczenia nienależnego.
23. Zdaniem tego sądu Trybunał nie wypowiedział się jeszcze w przedmiocie możliwości, w świetle dyrektywy 93/13, żądania przez strony umowy kredytu uznanej za nieważną zwrotu kwot wykraczających poza kwoty wypłacone przez nie w wykonaniu tej umowy.
24. Sąd odsyłający uważa, że nie można uznać żadnego żądania banku, które wykraczałoby poza zwrot kapitału wypłaconego konsumentowi (oraz poza zapłatę, w danym przypadku, odsetek za zwłokę według stopy ustawowej od dnia wezwania do zapłaty), gdyż w przeciwnym razie doszłoby do naruszenia celów realizowanych przez dyrektywę 93/13. Zdaniem tego sądu, jako że nieważność umowy kredytu wynika z zachowania banku, który zastosował nieuczciwe warunki, należy wykluczyć czerpanie przez ów bank korzyści ze swego zachowania, które jest sprzeczne nie tylko z dyrektywą 93/13, lecz również z wymogami dobrej wiary i dobrych obyczajów. Przyznanie korzyści przedsiębiorcom, którzy skorzystali z nieuczciwych warunków, byłoby również sprzeczne z koniecznością zachowania odstraszającego skutku zakazu stosowania takich warunków przewidzianego w dyrektywie 93/13.
25. W związku z tym zdaniem sądu odsyłającego przyjęcie takiego rozwiązania prowadziłoby do tego, że konsument, który dowiedział się o istnieniu nieuczciwego warunku, wolałby kontynuować wykonanie umowy, niż dochodzić swoich praw, ponieważ nieważność umowy mogłaby narazić go na negatywne konsekwencje finansowe, takie jak zapłata wynagrodzenia z tytułu korzystania z kapitału.
26. Natomiast w odniesieniu do konsumenta sąd odsyłający zauważa, że możliwość żądania przez niego zapłaty kwot wykraczających poza miesięczne raty, które zapłacił bankowi, oraz poza ewentualnie odsetki za zwłokę według stopy ustawowej od momentu wezwania do zapłaty, kosztów, prowizji i składek ubezpieczeniowych, nie wydaje się sprzeczna z zasadą skuteczności.
27. Niemniej jednak zdaniem tego sądu umożliwienie konsumentom żądania od przedsiębiorców zapłaty takich kwot z tytułu korzystania bez podstawy prawnej z kwoty miesięcznych rat oznaczałoby nałożenie na przedsiębiorców nieproporcjonalnej sankcji.
28. Ponadto sąd odsyłający uważa, że możliwe podstawy prawne takich żądań ze strony konsumentów mają bardzo podobny charakter, w związku z czym nie byłoby uzasadnione stworzenie możliwości jednoczesnego dochodzenia tak wielu roszczeń bez naruszenia zasady proporcjonalności. Zdaniem tego sądu przyznanie takiej możliwości byłoby również sprzeczne z zasadą pewności prawa, którą należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli umowa pożyczki zostanie uznana za nieważną w całości, obie strony są zobowiązane do zwrotu wszystkich świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy, z wyłączeniem wszelkich innych roszczeń.
29. W tych okolicznościach Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:
„Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 [dyrektywy 93/13], a także zasady skuteczności, pewności prawa i proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej przepisów krajowych, zgodnie z którą w przypadku uznania, że umowa kredytu zawarta przez bank i konsumenta jest od początku nieważna z powodu zawarcia w niej nieuczciwych warunków umownych, strony oprócz zwrotu pieniędzy zapłaconych w wykonaniu tej umowy (bank – kapitału kredytu, konsument – rat, opłat, prowizji i składek ubezpieczeniowych) oraz odsetek ustawowych za opóźnienie od chwili wezwania do zapłaty, mogą domagać się także jakichkolwiek innych świadczeń, w tym należności (w szczególności wynagrodzenia, odszkodowania, zwrotu kosztów lub waloryzacji świadczenia) z tytułu tego, że:
1. spełniający świadczenie pieniężne został czasowo pozbawiony możliwości korzystania ze swoich pieniędzy, przez co utracił możliwość zainwestowania ich i osiągnięcia dzięki temu korzyści,
2. spełniający świadczenie pieniężne poniósł koszty obsługi umowy kredytu i przekazania pieniędzy drugiej stronie,
3. otrzymujący świadczenie pieniężne odniósł korzyść polegającą na tym, że mógł czasowo korzystać z cudzych pieniędzy, w tym mógł je zainwestować i dzięki temu uzyskać korzyści,
4. otrzymujący świadczenie pieniężne czasowo miał możliwość korzystania z cudzych pieniędzy nieodpłatnie, co byłoby niemożliwe w warunkach rynkowych,
5. wartość nabywcza pieniędzy spadła na skutek upływu czasu, co oznacza realną stratę dla spełniającego świadczenie pieniężne,
6. czasowe udostępnienie pieniędzy do korzystania może zostać potraktowane jako spełnienie usługi, za którą spełniający świadczenie pieniężne nie otrzymał wynagrodzenia”.
W przedmiocie wniosku o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo
30. Bank M., po przedstawieniu opinii przez rzecznika generalnego, pismami złożonymi w sekretariacie Trybunału w dniach 10 marca 2023 r. i 26 kwietnia 2023 r., wniósł o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo na podstawie art. 83 regulaminu postępowania przed Trybunałem.
31. Na poparcie swojego wniosku Bank M. podnosi w pierwszej kolejności, że opinia rzecznika generalnego, a w szczególności jego uwagi zawarte w pkt 17, 19, 28, 29, 61, 62 i 66, nie pozwala zrozumieć zakresu roszczeń przedsiębiorcy i konsumenta, co uniemożliwia prawidłowe zastosowanie zasad proporcjonalności i skuteczności.
32. W drugiej kolejności Bank M. zastanawia się, czy konsumenci, którzy zaciągnęli kredyt hipoteczny w Polsce, znajdą się w korzystniejszej sytuacji niż konsumenci, którzy zaciągnęli taki kredyt w innym państwie członkowskim, w przypadku gdyby uzyskali oni prawo do dochodzenia, poza zwrotem miesięcznych rat i kosztów, innych roszczeń wobec banku.
33. W trzeciej kolejności Bank M. krytykuje niektóre uwagi zawarte w opinii rzecznika generalnego.
34. W czwartej i ostatniej kolejności Bank M. podnosi, że ustny etap postępowania powinien zostać otwarty na nowo, aby umożliwić Trybunałowi wyjaśnienie wpływu wyroku z dnia 21 marca 2023 r., Mercedes-Benz Group (Odpowiedzialność producentów pojazdów wyposażonych w urządzenia ograniczające skuteczność działania) (C‑100/21, EU:C:2023:229), na sprawę rozpatrywaną w postępowaniu głównym.
35. W tym względzie należy przypomnieć, po pierwsze, że statut Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz regulamin postępowania nie dają zainteresowanym, o których mowa w art. 23 tego statutu, możliwości przedkładania uwag w odpowiedzi na opinię przedstawioną przez rzecznika generalnego [wyrok z dnia 21 marca 2023 r., Mercedes-Benz Group (Odpowiedzialność producentów pojazdów wyposażonych w urządzenia ograniczające skuteczność działania), C‑100/21, EU:C:2023:229, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo].
36. Po drugie, na podstawie art. 252 akapit drugi TFUE rzecznik generalny przedstawia publicznie, przy zachowaniu całkowitej bezstronności i niezależności, uzasadnioną opinię w sprawach, które zgodnie ze statutem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wymagają jego zaangażowania. Trybunał nie jest związany ani tą opinią, ani uzasadnieniem, w oparciu o które rzecznik generalny dochodzi do zawartych w opinii wniosków. W konsekwencji okoliczność, że jedna z zainteresowanych stron nie zgadza się z opinią rzecznika generalnego, bez względu na to, jakie kwestie poruszono w tej opinii, nie może sama w sobie stanowić uzasadnienia dla otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo [wyrok z dnia 21 marca 2023 r., Mercedes-Benz Group (Odpowiedzialność producentów pojazdów wyposażonych w urządzenia ograniczające skuteczność działania), C‑100/21, EU:C:2023:229, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo].
37. Prawdą jest, że zgodnie z art. 83 regulaminu postępowania Trybunał może w każdej chwili, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, postanowić o otwarciu ustnego etapu postępowania na nowo, w szczególności jeśli uzna, że okoliczności zawisłej przed nim sprawy nie są wystarczająco wyjaśnione, lub jeśli po zamknięciu ustnego etapu postępowania strona przedstawiła nowy fakt mogący mieć decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia Trybunału, lub też jeśli sprawa ma zostać rozstrzygnięta na podstawie argumentu, który nie był przedmiotem dyskusji między zainteresowanymi, o których mowa w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
38. Jednakże w niniejszym przypadku Trybunał stwierdza, że posiada wszystkie informacje niezbędne do wydania wyroku, a podstawy rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie nie stanowią argumenty, które nie były przedmiotem dyskusji między zainteresowanymi. Wreszcie, w obu wnioskach o otwarcie ustnego etapu postępowania na nowo, o których mowa w pkt 30 niniejszego wyroku, nie wskazano żadnej nowej okoliczności faktycznej mogącej mieć decydujący wpływ na orzeczenie, jakie Trybunał ma wydać w tej sprawie.
39. W tych okolicznościach Trybunał stwierdza, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, że nie ma potrzeby zarządzenia otwarcia ustnego etapu postępowania na nowo.
W przedmiocie pytania prejudycjalnego
W przedmiocie dopuszczalności zadanego pytania i właściwości Trybunału do udzielenia na nie odpowiedzi
40. We wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym sąd odsyłający podniósł kwestię dopuszczalności pytania, które skierował do Trybunału, jako że pytanie to dotyczy zarówno roszczeń konsumenta, jak i roszczeń banku w przypadku uznania umowy kredytu hipotecznego za nieważną, podczas gdy do sądu tego zwrócono się wyłącznie z żądaniem konsumenta.
41. W tym względzie należy przypomnieć, że w ramach ustanowionej w art. 267 TFUE współpracy między Trybunałem i sądami krajowymi wyłącznie do sądu krajowego, przed którym zawisł spór i który powinien przyjąć na siebie odpowiedzialność za mające zapaść orzeczenie sądowe, należy dokonanie oceny, w świetle szczególnych okoliczności sprawy, zarówno konieczności wydania orzeczenia w trybie prejudycjalnym po to, aby tenże sąd krajowy był w stanie wydać swoje orzeczenie, jak i znaczenia dla sprawy pytań zadanych Trybunałowi. W związku z tym, jeśli postawione pytania dotyczą wykładni prawa Unii, Trybunał jest w zasadzie zobowiązany do wydania orzeczenia (wyrok z dnia 13 października 2022 r., Baltijas Starptautiskā Akadēmija i Stockholm School of Economics in Riga, C‑164/21 i C‑318/21, EU:C:2022:785, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).
42. Oznacza to, że pytania dotyczące prawa Unii korzystają z domniemania posiadania znaczenia dla sprawy. Odmowa wydania przez Trybunał orzeczenia w przedmiocie złożonego przez sąd krajowy pytania prejudycjalnego jest możliwa tylko wtedy, gdy jest oczywiste, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, nie ma żadnego związku ze stanem faktycznym lub z przedmiotem postępowania głównego, gdy Trybunał nie dysponuje informacjami w zakresie stanu faktycznego lub prawnego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na postawione mu pytania lub gdy problem jest natury hipotetycznej (wyrok z dnia 13 października 2022 r., Baltijas Starptautiskā Akadēmija i Stockholm School of Economics in Riga, C‑164/21 i C‑318/21, EU:C:2022:785, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).
43. Jako że w niniejszym przypadku część pytania prejudycjalnego dotyczy roszczeń przedsiębiorcy wobec konsumenta, podczas gdy w niniejszej sprawie w dniu, w którym złożono wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie zostało sformułowane przez Bank M. żadne żądanie w tym zakresie, sąd odsyłający jest zdania, że dopuszczalność tej części pytania prejudycjalnego jest uzasadniona w pierwszej kolejności okolicznością, że uznanie umowy za nieważną ex tunc oznacza zwrot świadczeń nienależnych wykonanych przez każdego z dwóch kontrahentów, w związku z czym odpowiedź na całe pytanie prejudycjalne jest mu niezbędna do wydania orzeczenia w przedmiocie ewentualnych zarzutów przedsiębiorcy w celu sprzeciwienia się żądaniu konsumenta.
44. W drugiej kolejności sąd ten informuje Trybunał, że zgodnie z wykładnią dominującą w orzecznictwie krajowym, jeżeli obie strony umowy spełniły świadczenia nienależne tego samego rodzaju, a ich świadczenia wynikały z tego samego stosunku prawnego, to za bezpodstawnie wzbogaconą może zostać uznana tylko ta strona, która uzyskała świadczenie w większym zakresie. W konsekwencji w sprawie przed sądem krajowym sąd ten jest w każdym razie zobowiązany do zbadania zasadności roszczeń obu kontrahentów.
45. W trzeciej i ostatniej kolejności sąd ten uważa, że brak odpowiedzi na pytanie prejudycjalne w całości miałby negatywny wpływ na odstraszający skutek dyrektywy 93/13, ponieważ banki działające w Polsce publicznie grożą konsumentom poważnymi konsekwencjami, jeżeli postanowią oni podtrzymywać żądania uznania umów kredytu hipotecznego za nieważne, ze względu na to, że przedsiębiorcy ci będą dochodzić od konsumentów roszczeń związanych z bezumownym korzystaniem z kapitału przez konsumentów.
46. Ponadto na rozprawie, która odbyła się przed Trybunałem w dniu 12 października 2022 r., Bank M. poinformował Trybunał, że wszczął odrębne postępowanie zmierzające do uzyskania od A.S. rekompensaty z tytułu bezumownego korzystania z pożyczonego kapitału. Postępowanie to zostało jednak zawieszone do czasu zakończenia niniejszego postępowania przed Trybunałem.
47. Jak zauważył rzecznik generalny w pkt 31–33 opinii, niniejsza sprawa nie jest objęta żadną z sytuacji wymienionych w pkt 42 niniejszego wyroku, w których domniemanie znaczenia dla sprawy pytania prejudycjalnego może zostać obalone. Z wyjaśnień przedstawionych Trybunałowi, streszczonych w pkt 43–46 niniejszego wyroku, wynika bowiem, że wykładnia prawa Unii, o którą wniesiono, w zakresie, w jakim dotyczy roszczeń banku o rekompensatę wykraczającą poza zwrot kwoty głównej w przypadku nieważności umowy kredytu hipotecznego, ma związek z przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, ponieważ sąd odsyłający może być zmuszony, w danym przypadku z urzędu, do zbadania takich roszczeń. Ponadto Trybunał dysponuje informacjami w zakresie stanu prawnego i faktycznego niezbędnymi do udzielenia użytecznej odpowiedzi na zadane pytanie. W konsekwencji postawione pytanie jest dopuszczalne.
48. Ponadto należy przypomnieć, że sąd krajowy winien wskazać stronom, w ramach krajowych norm proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, w sposób obiektywny i wyczerpujący, skutki prawne, jakie może pociągnąć za sobą usunięcie nieuczciwego warunku, i to niezależnie od tego, czy strony są reprezentowane przez pełnomocnika zawodowego, czy też nie (wyrok z dnia 29 kwietnia 2021 r., Bank BPH, C‑19/20, EU:C:2021:341, pkt 97).