Stan epidemii w Polsce to czas bezprecedensowych ograniczeń w naszym życiu społecznym oraz wolności gospodarczej. Ograniczenia m.in. liczby osób na wigilii, noszenia maseczek, zamykania galerii czy klubów fitness budzą liczne kontrowersje, a same regulacje (często wprowadzane na mocy rozporządzeń, a nie ustaw) podawane są w wątpliwość konstytucyjną. W poniższym artykule zebraliśmy najważniejsze wprowadzane restrykcje (stan na grudzień 2020 r.).
💡 Najważniejsze wnioski
- Obowiązek zakrywania ust i nosa w przestrzeni publicznej (pojazdy, sklepy, klatki schodowe itp.) to podstawa. Z tego obowiązku wyłączone są np. dzieci do lat 5 i osoby z zaświadczeniem lekarskim.
- Obowiązuje ścisły limit na zgromadzeniach oraz imprezach rodzinnych – np. na Wigilię (i pozostałe domowe uroczystości) można było zaprosić tylko 5 osób spoza gospodarstwa domowego.
- Surowe obostrzenia dotknęły w 2020 roku przedsiębiorców: nakazano zamknięcie dyskotek, branży targowej oraz ograniczenie działalności hoteli, galerii handlowych i restauracji (wyłącznie na wynos).
- Prawnicy i Rzecznik Praw Obywatelskich wprost kwestionują konstytucyjność wprowadzania takich obostrzeń wyłącznie drogą rozporządzeń (bez wprowadzania stanu klęski żywiołowej).
Wszelkie ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw obywatela mogą być ustanawiane wyłącznie w ustawie, a nie w rozporządzeniach. Rząd, nie wprowadzając stanu klęski żywiołowej, naraża się na podważanie wydawanych zakazów przez sądy.
Kluczowe obostrzenia prawne związane z pandemią COVID-19 (Stan: Grudzień 2020)
Zakazy oraz ograniczenia w życiu społecznym
1. Obowiązek zakrywania ust i nosa
Zgodnie z rozporządzeniem, nakłada się obowiązek zakrywania ust i nosa m.in.: w środkach transportu publicznego, miejscach ogólnodostępnych (ulice, cmentarze, klatki schodowe, bulwary), zakładach pracy (gdy przebywa tam więcej niż 1 osoba), urzędach, kościołach oraz obiektach handlowych. Obowiązek ten nie dotyczy np. podróży w prywatnym samochodzie czy małych dzieci.
2. Dystans społeczny
Poruszając się w przestrzeni publicznej, należy zachować odległość co najmniej 1,5 metra. Zwolnieni z tego są rodzice z dziećmi do lat 13, opiekunowie osób z niepełnosprawnościami i osoby wspólnie zamieszkujące.
Ograniczenia zgromadzeń i imprez rodzinnych (Wigilia i Sylwester)
Dopuszczalne są tylko zgromadzenia do 6 osób. Obowiązuje zakaz wszelkich imprez i spotkań (niezależnie od ich rodzaju), z wyjątkiem spotkań domowych, takich jak Wigilia czy Święta. Na imprezy te można zaprosić maksymalnie 5 osób spoza gospodarstwa domowego organizatora.
Zakupy, komunikacja, edukacja i podróże
- Sklepy i galerie handlowe: Ograniczenia działalności w obiektach pow. 2000 m². Limit osób to 1 osoba na 10 m² (małe sklepy) lub 1 osoba na 15 m² (większe obiekty). Klienci muszą nosić rękawiczki lub dezynfekować ręce. Ponadto, wyznaczono godziny dla seniorów (od 10:00 do 12:00 obsługiwane są wyłącznie osoby 60+).
- Młodzież: W godzinach od 8:00 do 16:00 (od poniedziałku do piątku) osoby poniżej 16. roku życia mogły przemieszczać się wyłącznie pod opieką osoby dorosłej (zakaz nie obowiązywał w drodze do szkoły). Nauka w szkołach była zdalna do początku stycznia, po czym połączono ją z przedłużonymi i zblokowanymi feriami zimowymi.
- Transport: Zamrożono połącznia kolejowe z krajami spoza UE, wstrzymano transport lotniczy dla pacjentów z gorączką. Pojazdy transportu miejskiego mogą przewozić jedynie pasażerów w limicie 50% lub 30% wszystkich miejsc.
- Inne usługi publiczne: Zamknięto uzdrowiska i sanatoria. Urzędy przeszły w znacznej większości na tryb pracy zdalnej, obsługując stacjonarnie jedynie niezbędne interesy (USC, dowody rejestracyjne itp.). W kościołach obowiązuje rygor 1 osoby na 15 m².
Zakazy oraz ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej
Wielu przedsiębiorców poniosło olbrzymie straty w związku z rządowymi zakazami w ramach wprowadzania „bezpieczników epidemicznych”. Główne ograniczenia dotyczyły:
- Dyskoteki, siłownie, kluby fitness i targi: Całkowity zakaz działalności, m.in. obiektów tańca, aquaparków i większości stref wellness. Wystawy, targi branżowe i kongresy dopuszczono wyłącznie w formie online.
- Branża gastronomiczna (Restauracje i puby): Działalność dozwolona wyłącznie z opcją na wynos oraz z dostawą do klienta.
- Branża hotelarska: Wynajmowanie pokojów udostępniono zaledwie wąskim kategoriom (np. podróżującym służbowo, zawodnikom na zgrupowaniach czy personelowi medycznemu). Do korzystania z obiektów hotelowych trzeba okazać poświadczenie (np. zaświadczenie od pracodawcy).
- Rozrywka i kultura: Całkowite zamknięcie dla publiczności kin, teatrów, oper, muzeów i galerii sztuki.
- Branża beauty: Fryzjerzy, kosmetyczki i studia tatuażu działają ze sporymi ograniczeniami – w salonach mogą przebywać wyłącznie klienci obsługiwani (po 1 na stanowisko w dystansie m.in. 1,5 metra).
Zgodność wprowadzonych na czas pandemii obostrzeń z Konstytucją RP
Charakter prawny tych obostrzeń budzi duże wątpliwości u profesjonalistów z zakresu prawa. Zgodnie z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograniczenia w zakresie korzystania z wolności i praw człowieka i obywatela mogą być ustanawiane wyłącznie ustawami, a nie w drodze rozporządzeń rządu. Przepisy Rządowe wydawane „na szybko”, wprowadzające lockdown gospodarki i ograniczające w trybie nakazowym podstawowe formy życia w społeczeństwie (wolność przemieszczania czy prawo do pracy), często zapadają w kolizję z prawem nadrzędnym.
Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie wskazywał w komunikatach m.in. do Premiera, że w związku z nieogłoszeniem konstytucyjnego „Stanu Klęski Żywiołowej”, wydawanie rozporządzeń nakładających gigantyczne kary (nakładane bezprawnie m.in. przez sanepid) naraża państwo na masowe zwroty z racji niespełnienia ustawowego trybu tworzenia ograniczeń. Choć należy pamiętać, że w ujęciu czysto ludzkim wiele z tych zabezpieczeń służy po prostu ratowaniu naszych krewnych podczas fatalnego przeciążenia szpitali, lege artis obostrzenia powinny być wprowadzane za pomocą pełnej, konstytucyjnej ścieżki i powagi w Parlamencie.