Nieprzerwanie od blisko 9 miesięcy Polska mierzy się z pandemią zakażeń patogenem SARS-CoV-2. Z tego powodu wprowadzono stan epidemii oraz przyjęto szereg rozporządzeń nakładających ograniczenia, nakazy i zakazy uderzające zarówno w życie społeczne, jak i wolność gospodarczą. Zmiany prawne, wydane 9 października i 6 listopada 2020 r., ukształtowały rygorystyczne warunki dla obywateli i firm na przełomie jesieni i zimy.
💡 Najważniejsze wnioski
- Ograniczenia w życiu społecznym obejmują m.in. powszechny obowiązek zakrywania ust i nosa, dystans 1,5 metra, limity osób w komunikacji publicznej oraz sklepach.
- Dla wybranych grup wiekowych przewidziano restrykcje: godziny dla seniorów (10:00-12:00) i zakaz samodzielnego wychodzenia dzieci do 16. roku życia w godz. 8:00-16:00.
- Działalność wielu branż gospodarczych została zakazana lub drastycznie ograniczona (np. siłownie, gastronomia tylko na wynos, ograniczenia w hotelach, zamknięte instytucje kultury).
- Istnieją poważne wątpliwości środowiska prawniczego oraz RPO co do konstytucyjności wprowadzania tak fundamentalnych ograniczeń wolności drogą rozporządzeń, a nie na drodze ustawy.
Ograniczenia wprowadzane rozporządzeniami Rady Ministrów głęboko ingerują w konstytucyjne wolności obywateli. Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie alarmował, że nakazy dotyczące swobody przemieszczania się i prowadzenia biznesu powinny być ustanawiane wyłącznie w formie ustawy.
Kluczowe obostrzenia prawne związane z pandemią COVID-19 (Stan na XI 2020)
Zakazy oraz ograniczenia w życiu społecznym
Obowiązek zakrywania ust i nosa: Do odwołania obowiązuje nakaz zakrywania ust i nosa w przestrzeni publicznej przy użyciu odzieży, maseczki lub przyłbicy. Wyjątki dotyczą m.in. dzieci do 5. roku życia, osób posiadających zaświadczenie lekarskie oraz przebywających w lasach i parkach.
Dystans społeczny i komunikacja: Poruszając się w przestrzeni publicznej, należy zachować odległość co najmniej 1,5 metra (poza opiekunami i rodziną). W środkach publicznego transportu zajętych może być do 50% miejsc siedzących lub 30% wszystkich miejsc.
Handel i seniorzy: W galeriach (powyżej 2000 m²) działalność została ograniczona do sklepów spożywczych, aptek, drogerii. W otwartych placówkach obowiązują limity osób zależne od metrażu. Od poniedziałku do piątku (10:00-12:00) sklepy spożywcze czy apteki obsługują wyłącznie seniorów powyżej 60. roku życia.
Edukacja i zgromadzenia: Nauczanie zdalne obejmuje wszystkie szkoły podstawowe i ponadpodstawowe (z wyjątkiem przedszkoli). Zgromadzenia publiczne ograniczono do maksymalnie 5 osób (z zachowaniem dystansu), a urzędy przeszły w większości na tryb pracy zdalnej.
Podróże, hotele i sanatoria
Zawieszono połączenia kolejowe do państw spoza UE (np. Ukraina) oraz wprowadzono zakazy lądowań lotów międzynarodowych z wybranych 34 krajów.
Świadczenie usług uzdrowiskowych i turnusów rehabilitacyjnych zostało zawieszone (chyba że grozi to poważnym pogorszeniem zdrowia).
Usługi hotelarskie zostały drastycznie ograniczone i są dostępne m.in. tylko dla osób w podróży służbowej, sportowców, czy personelu medycznego. Hotele nie mogą prowadzić stref spa/dyskotek, a z restauracji mogą korzystać tylko zakwaterowani goście z wymogiem zachowania dystansu.
Zakazy oraz ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej
Zgodnie z rozporządzeniem, dotkliwie ucierpiała cała gałąź usług:
- Rozrywka i sport: Zamknięto dyskoteki, kluby nocne, baseny, siłownie, kluby fitness (z drobnymi wyjątkami dla podmiotów leczniczych i sportu wyczynowego).
- Gastronomia: Restauracje i bary mogą serwować posiłki wyłącznie w opcji na wynos lub w dostawie.
- Kultura i rekreacja: Zamknięto teatry, kina, muzea, opery, galerie sztuki, a także wesołe miasteczka czy pokoje zagadek.
- Targi: Branża kongresowa i eventowa może funkcjonować wyłącznie w wariancie online.
Salony fryzjerskie, kosmetyczne oraz studia tatuażu pozostają otwarte z zachowaniem ostrego reżimu sanitarnego (limity 1 osoba na stanowisko obsługi i odległości między stanowiskami).
Zgodność obostrzeń z Konstytucją
Charakter prawny nałożonych obostrzeń budzi ogromne wątpliwości ekspertów. Art. 31 ust. 3 Konstytucji RP przewiduje, że ograniczanie konstytucyjnych praw i swobód wolności gospodarczej jest możliwe „tylko w ustawie” i jeśli jest to bezwzględnie konieczne.
Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie wskazywał w komunikatach (np. z czerwca 2020 r.), że władza narusza ustrój i wolności osobiste ustalając zjawiska kwarantann, zakazów wychodzenia i zamykania firm wyłącznie na poziomie rozporządzeń Ministra Zdrowia czy Rady Ministrów. Rząd świadomie zrezygnował z wprowadzenia oficjalnego „stanu klęski żywiołowej”, co skutkuje tym, że masowe kary nakładane przez sanepid w wielu przypadkach upadają następnie w sądach administracyjnych jako nakładane bez adekwatnej podstawy ustawowej.